Ыт идэһэлээх быыбар күн

13 сентября, 2014 в 0:38
images

Өтөрдөөҕүтэ ыалым ыттарын туһунан ыатаран суруйбуттааҕым.

Ыт улуйара куһаҕаҥҥа диэн этээччилэр. Ыт эрэ улуйар ини. Ордук ыйдаҥалаах түүн сүрдэнээччилэр.

Куоракка көһөн да кэлэн баран биир аатыгар да буоллар ыттаахпыт. Оннук ыты тэллэх ыта дииллэр тоҕо эрэ. Туохха тэллэх буолуой, кырата да бэрт. Онтубут хос муннугар биир кириэһилэни иччилиир. Кыратын көрүмэҥ, кырыга дьикти. Таһырдьа дьону үрэртэн ордубат. Дьиэҕэ үрэрин үрбэт, айаҕын иһигэр «ыр-ыр» эрэ диир.
Ыппытын таһырдьа таһаарар туһунан ритуал. Подъезка икки ыт тоһуурга олорор буолаллар. Биһиэнэ кырабын дэммэккэ олорго саба түһэ сатыыр. Биир ыт туох эрэ бойцовскай боруода тыһы ыт. Мони диэн. Кырыйдар да эмиэ кырыктаах. Ытырдаҕына тиистэрэ ыпсан хаалаллар үһү. Кини адьютаннаах. Эмиэ тэллэх диэбит курдук эрээри көп сырдык түүлээх. Мони хаһаайыннаах, оттон кырата уопсай ыт. Бүтүн подъезд аһатар-сиэтэр. Кыһын тымныыта, сайын итиитэ, ол тухары син иҥнэн сылдьыбыт. Биир кыра кыыс Винкс диэни кинини сүрэхтээбит да, онто ааттаахпын диэн билинэрэ эбитэ дуу?

Винкс уонна Мони мэлдьи иккиэн суксуруһаллар, помуойаны кинилэр эрэбиисийэлииллэр. Күһүн даачаттан Мони хаһаайынын убайа көһөн киирэн түрүлүөн бөҕөтүн түһэрдэ. Бэйэтэ содуомнааҕын аанньа ыта эмиэ күтүр улахан, үрүгэн ыт. Онтун дьиэ иннинэн массыынатын манатаары баайбыта ааһары барытын «ар» диир. Монилаах Винкс киниэхэ эрэ кыһаллыбаттар. Биһиги тэллэхпитигэр кырыга дьикти. Онтубут киниттэн хаалсыбат. Онон, киэһэ-сарсыарда ахсын ар-бур бөҕөтө.

Түүнүн бу диэки син чуумпу. Икки атахтаахтар аһаан айдаарбатахтарына баҕас туох да тыас-уус суох. Ыттарбыт да ылы-чып бараллар.

Биирдэ ыалбыт киһи эһиги ыккыт түүн үрбүтэ диэн баайса сатаабытын, бэйэҥ ойоҕуҥ үрдэ ини диэн саба саҥаран кэбиспиппит.

Винкс бэйэтин статуһун билинэр буолан үрэ-хайыы сатаабат, баара-суоҕа биллибэт. Тэллэх ааһан истэҕинэ эрэ былыр үйэҕэ куура хатан хаалбыт ким эрэ быраҕан биэрбит уҥуоҕуттан көҥөнөн ырдьыгынаатаҕа буолааччы.
Арай, биир түүн ыт улуйууката дьикти. Истэ сатаан баран быган көрбүппүт – Винкс эрэйдээх подъезд алдьаммыт түннүгүнэн таһырдьаны көрө сатыы-сатыы улуйан онолутар эбит. Буойа сатаатыбыт, киирэн сыттыбыт.
Тохтуу түһэн баран ыппыт эмиэ улуйан барда. Ким эрэ хаһыытаан тохтото сатаата да, ыт чочумча буолан баран эмиэ киһини ыгылытыах ырыатын салҕаата. Онтон сылтаан уубут көттө, сыта сатаан этистибит эҥин. Санаабыт алдьанна.

Винкс улуйарын истэ сатаан баран, нөҥүө квартира иһиттэн Мони улуйара иһилиннэ. Ону баҕас хам баттаатылар быһыылаах, сотору улуйбат буолла.

Нөҥүө түүнүгэр эмиэ хатыланна. Биһиги ыппыт ол аайы ырдьыгыныыр, хата, улуспат. Улуйбута буоллар үчүгэй аҕайдык айаҕын скотчуо этибит ээ.

Бүтүн дьиэнэн утуйбат түүннэрбит үүннэхтэрэ. Эбээбит эмээхсин: «Сирэҕэс ыта тугу түүйэн сирэйдэннэҕэй», — диэһинэ өссө туустаан биэрдэ.
Кэмниэ-кэнэҕэс Винкс таһырдьа үүрүлүннэ. Онно да сүгүн сылдьыыһы дуо, түннүк анныгар кэлэн улуйар. Дьэ, дьаабы.
Сарсыныгар аттынааҕы ыалбыт киһи тыына быстыбыт сураҕа иһилиннэ. Монилаахха. Мони аны подъезка үүрүлүннэ. Ол киһи инсуллаабыта балай эмэ буолла да, син иһирдьэ-таһырдьа кыра наадатыгар сылдьара. Саҥарара эрэ куһаҕан этэ.
«Били ыт бэркэ улуйбута», — эмээхсиммит битэ бигэргэнэн саҥалаах буолла.

Ол киэһэ аны Винкс ырыата ылланна. Таһырдьа баайыыга турбут ыт Винкс Монины батыһан ааһа сүүрэн истэҕинэ хабарҕатыгар түспүт. Син тыыннаах үһү. Ветеринаркаҕа тиэйэн илдьибиттэригэр эпэрээссийэлиир остуолга быстыбыт. Туохха эрэ суулаан баран кылабыыһа кытыытыгар бырахпыттар. Сотору ол диэки ыалбыт киһини көмпүттэрэ. Ыты кытта бамыыҥкалыыр дьон онно аһаралаабыттара.

Онон, Винкс эрэйдээх бэйэтин өлөрүн түүйэн эрэ, кыттыгас иччитин өлөрүн биттэнэн эрэ улуйбута биллибэт.
Бөлүүн эмиэ ким эрэ улуйарга дылыта. Өҥөс гыммыппыт – ыкка майгынныыр суоҕа. Мони буолуо дуо? «Мин буолбатах», — диирдии биһиэнэ хараҕын эриэнинэн көрөр.
Сыппыппыт кэннэ эмиэ улуйар саҥа иһиллэн ылбыта. Винкс тиһэх ырыата диэххэ айылаах.

Мони куорат таһыгар сыылкаҕа утаарыллыбыта. Бэйэтэ эрэ үһүө, иччилэрин кытары. Биир дьиэҕэ бииргэ төрөөбүттэр сатаспаккалар үрүө-тараа тарҕастахтара.

Уопсай дьиэҕэ хаалбыт убай икки аҕай ыттаах. Биирэ көп түүлээх тарбыйах саҕа маҥан ыт. Биирэ бороҥ, ньылбыйбыт тыһы ыт. Күрдьүллэрэ чугаһаабыт дьиэни былаастан көҥүллээх түөкүттэр уматан кэбиһиэхтэрэ диэн ыттары таһырдьа туталлар. Арай улахан тымныыга дьиэҕэ хоннороллор этэ.

Тарбыйах саҕата хааннааҕынан халыччы көрөн киһи түүлүгэр киириэх да, мин биирдэ көрдөһөн туран дьиэбэр хонноро сатаабыппын, иччитэ көҥөнөн киллэрэн баран түүнүн сылгылаабыта. Биирдэ эмэ миин истэххэ силиилээх уҥуоҕунан күндүлээччибин. Тарбыйах үөрбүтэ көстүбэтэр да, баары кимиллээбитинэн барааччы.

Винкс ырыата ылламмыта ырааппытын кэннэ бэйэбит ыппыт эмиэ сыылкаҕа ыытыллыбыта. Мони өссө куораттан чугас даачаҕа ордууламмыт буоллаҕына, биһиэнэ букатын ыраах улууска таксинан барбытын аанньа онно хаалбыта. Биир кириэһилэни иччилиир курдук үһүө, тыаҕа көҥүл көрүлүүр буоллаҕа. Киһиэхэ кыһаллыбат, ыттарга эрэ кырыктаах диэн аҕам сөбүлээбэтэр да. Кырабын дэммэт, үөр ыт киниттэн саллан үрүө-тараа үргээччи. Тоҕотун билбит суох. Илэ абааһы сылдьар диэн ини.

Маннааҕы тарбыйах саҕа ыты аттынааҕы ыалларбыт абааһы көрөн, эмиэ ырыата ылланыахча. Босхо баран дьону куттаабыт диэн, өссө полицияҕа биллэрбиттэр этэ. Айаҕалыы сатаан, тас дуушка хаайа сатаабыттара эҥин.

Бүгүн сарсыарда аҕыстан ала түүҥҥэ диэри үлэлиибит диэн сиирэ-халты аһаан баран, таһырдьаны эрдэ буллум. Ас тобоҕун тарбыйахха биэрэн ааһар санаалаах этим да, ыксаан, ыты арыылаатым. Сарсын да күн үүнэр ини. Ама да бүгүн быыбарын иһин, олох салгыы устуо буоллаҕа.
Быыбарга үлэлээн бу айылаах буоллум дииргэ төрүөт элбэх этэ, ол ыт туһунан суруйууга сыһыана суох. Баҕар, кэлин хаһан эмит быктарыллыа…

Ол гынан баран, быыбара суох син биир сатаммат эбиппин. Ити барыта балаҕан ыйын ахсыс күнүгэр буолбута. Кыһайан, ити күн куорат төрөөбүт күннээн алдьаппыта. Быыбары да мэһэйдээбитэ, атын хобдох түгэни тосхоппута. Дойду үрдүнэн дуорааннаммыт кыра оҕону күүһүлээһин эмиэ бу күн сүпсүлгэнинэн хаххаланан буолбутун санатыахха сөп.

Быыбарга олорон үлэлиир ааттаах күнү быһа тэлэбииһэр көрөн саатаабытым. Күнү быһа биир сиргэ хараҕаланан олоруох кэриэтин, тугу эрэ сүгэн-көтөҕөн сыраҥ-сылбаҥ бараммыта ордук. Дьолго, иккитэ аһатан абыраабыттара. Быыбар да быыбар, үрдүгэр олорон сорох быыс булан быыбардаабатаҕа даҕаны. Мин эрэ буолсу, аттыбар аатыгар эрэ үлэлии сатыы олорбут дьахталлар да уурунаҕа баран тугу да укпатахтара. Арай, биир кыыспыт анаан баран, иэһин толорбут этэ. Аҕата бу баартыйаттан хандьыдаат буолан икки бүк иэстээх курдук сананнаҕа.

Биһиги эрэ үһүө, бииргэ алтыһар дьоммут быыбардааҕар буолуох, куорат күнүн өрөгөйүн киэһээҥҥи уотун-күөһүн көрө барбатах этилэр. Күнэ да соччото суоҕа. Киэһэнэн өссө ардаан алдьаммыта. Сураҕа, умайар фонтан аһыллыбыт үһү. Бу эрэ күн көрүөхпүт буоллаҕай, атын да күннэр үүнэллэр ини.

Таах олоруохтааҕар, билэр дьоммун төлөпүөнүнэн тарбаан көрөбүн. Суох, ымыччы ким да быыбар туһунан тыл быһаҕаһын да быктарбат. Бу иннинэ быһа аҕытаассыйалаан таах харчыны бараабыт буолан тахсабыт.

Санаам – дьиэбэр. Эрим, ытым-куһум. Ээ, ытым манна суох этэ дуу. Арба, ас астааһынынан иирэр Юлия Высоцкая маннааҕы куукунньатыгар астыы сатаан баран, тас дойдулары кэрийэр аакка барбыт. Кини биир сиргэ биэрии бөҕөтүн устан баран, түмүк түгэҥҥэ: «Бүттүбүт. Манна үчүгэй да, дьиэҕэ, дойдуга барыахха эмиэ наада. Онно ыттарым, оҕолорум, эрим күүтэллэр», — диэбиттээҕэ ээ. Ыттарын урут ааттаабытынан сылыктаатахха, ыттара ордук күндү буоллахтара. Эрэ аҕата бэрт, сонуна былыр ааһан, аата эрэ хааллаҕа дуу?

Инньэ гына сатаан баран, дьиэбэр сус гынан хааллым. Чугаһын кэннэ сатыы түһүнэр буоллаҕым. Онно бэйэтэ дэриэбинэ. Нууччалар ол кыттыгас тиэргэннэрин ограда дииллэр. Оградаҕа барыта кыттыгас. Биир шашлыктаары гыннаҕына, бары кэлэн кыттыһаллар. Бүгүн онтон мүччү түһүүһүлэр дуо, куорат күнүн күргүөмүнэн бэлиэтээн эрэллэр эбит. Эттэрэ дэлэйэ – бүтүн лахаан эт уокка сыралларын күүтэ сытар.

Уолаттар туруммуттар ахан. Тэриллэрэ элбэх, атын астара да бэлэм. Мин силбин быһа ыйыстарбар эрэ тиийэбин. Сымыйанан, быыбардаатыгын дуо диэн ыйыттаҕа буоллум. Ханнааҕы быыбаргын ахтаҕын диэн күлүүгэ ыыттылар. Шашлыкка тиксээри мин сөбүлэһээччи буоллум.
Эт бэлэм буоларын күүттэхпинэ быыбар куотууһу. Аны миигинэ суох хотон, биһиги дьоммут эрдэ сууйан онтон кытары матыыһыбын.
Дьиэбэр киирэн ону-маны гыннаҕа буоллум. Тахсыбытым – дьэргэстэй ыһыаҕа үгэннээн эрэр эбит. Ол быыһыгар тыһы ыт кытары тииһээри эймэҥэлиир. Арба, сарсыарда тарбыйаҕы матардым этэ дуу.
Буруйбун боруостаары ол-бу диэки көрөбүн да – тарбыйах саҕа ыт бааллан турара тоҕо эрэ көстүбэт. Уолаттар мин диэки көрө-көрө күлсэллэр.

— Шашлык сиэбэккин дуо?
— Бэлэм дуо?
Бэлэм бөҕө. Буруолаппытынан биир эти кирсэ сатаатым да, кытаанаҕа сүр.
— Тарбыйах этэ дии.
— ?
— Ыт этэ.
Мин хардам бэлэм:
— Ыты өр буһарар куолута.
Ыалбыт киһи, убай дуома ытын идэһэлэнэн дэлэйэ киирбит эбит. Туох буолуой, ыты аһыйан куорат күнүн синньэ көрсүөҥ дуо.
— Маринуйдаары гынан баран, сүрэҕэлдьээтибит.
— Ыых. Барытын бу киэһэ сиэри гынаҕыт дуо?
— Ким билэр.
Таах да эт элбэх. Ама да аҥаа моҥустарын иһин, биир ыты биир киэһэ мэҥиэстибэт инилэр.
— Ойоҕоһун ылабыт дуо? – эрим иҥсэтикэйэ.
— Ээ, бэйэҥ бил. Мин үлэбэр бардым.
Мантан киэһэ тахсан бардым да хаһан кэлэҕин диир бэйэтэ ыкка аралдьыйан төлөпүөнү сынньатта. Уһун киэһэни быһа быыбар айдаана. Дьиҥнээҕэ аҕыс кэннэ саҕаланар эбит. Биир хандьыдаат аараан хаалан алдьанна. Субуотканы бэйэтинэн ылар, улам сирэйэ холлор.
— Эс, хайдах? Мин хотон испитим ээ.

Бары да сирэйдэрэ куһаҕан буолан барда. Ону баттаһа өссө биир хандьыдаат бакыат муҥунан астаах киирэн кэллэ. Ханьааҕа диэн, атына диэн. Мин ол кыһыл кылбайар диэки кылап-кылап гына сатаан кылар буола сыстаҕым үһү. Бары дьиппиэрэн олордохторуна, мин арыгылыахха диэн алдьаныам дуо. Бу дьон хаһан хотторон дуу, хотон дуу сууйуу-сотуу саҕаланара эбитэ буолла? Сураҕа, атын баартыйалар бэлиэр сууйан эрэллэр үһү. Кинилэр ыт этинэн сокуускалыыһыктар дуо, арыый атыны амсайаллар ини.

Кинилэр диэн кинилэр. Хоттохторуна дьол, хоттордохторуна да ыт этин сииргэ тиийбэттэрэ чахчы. Оттон хас эмэ куолаһы хайаларыгар эрэ эбиэхтээх дьон ыттарын төһөлөөн эрэллэрэ буолла?

Сарсыныгар ыалбыт киһи идэһэтиттэн бэрсибитин, мин киһим тута ыһаарылаан барбытын туһунан ватсабынан күннэтэ киһиргэһэр кылааһынньыссаларбар өҥнүбүппэр өҕүйэ сыстахтара үһү. Биир массыына ылбыт, биир саҕынньах, биир Европанан күүлэйдээн кэлбит. Мин баара эрэ биир дьыбаан уонна пуховик ылыммыппын кэпсэниэм дуо? Айаҕалыы сатаан, ыты сиэбиппитин кэпсээтим. Ол кыргыттарым тугу сиэбиттэрин кэпсээн аҕай эрдэхтэринэ, ол иннинэ ватсабынан кэлбит өлүк хаартыскатын ыытан матартаабыттаахпын.

Кэпсээтэххэ кэпсээн элбэх бөҕө. Быыбар да туһунан, быыһыгар буолбут да туһунан. Ону айахтаттахпына, шаарабын тардыахтара. Ол иһин ыт идэһэ туһунан ити быктардым.

Ыт этэ – эт эт курдук, кытаанах эрэ. Нууччалар туматын табаллара бэрт буоллаҕа. Биир аллар атаһым, бу дьахтар сотору миигин сиириҥ буолуо диэтэҕэ үһү. Арыгы быһа сиэбит этэ туох аанньа үһү диэн хардарбытым.
Ол атаспынаан арыт этиһэн ыла-ыла хос булсабыт. Бүгүн ааһан истэхпитинэ биэс киһи миитиннээри турар эбит. Ким да кинилэргэ наадыйбат. Быыбар түмүгүн утарабыт диэн эрдэттэн тыас таһаара сатаабыттарын үрдүнэн. Ыт быһа сиэтин эһиги быыбаргытын диэтэхтэрэ.

Хата, дьонуҥ онтон тутуллубаттар, былакааттарын тэнитэн баран, хаартыскаҕа түстүлэр. Биирдэстэрэ рупорунан чоргуйан барда.
— Биһиги, үлэ баартыйата, балаҕан ыйын ахсыс күнүгэр буолбут быыбар түмүгүн дьиҥнээҕинэн аахпаппыт, утарабыт.
Утарыахха эрэ диэн утаран эрдэхтэрэ. Тарбыйах саҕа ыт идэһэлээх ыалбыт киһи массыыната саахалламмыта ордук долгутар. Ыт кырыыстаах дииллэр ээ. Таах да нууччаларга оннук диэбэттэр. Аараттан мин эмиэ хаарылларым дуу?
Саха буолбут буруйбуттан.

Арба, били хотторон испит хандьыдаатым түмүгэр хотуулаах буолан тахсыбыт. Ол сууйуутугар мин хабыллыбакка хааллаҕым үһү. Бу дьон сатанымаары гыннылар диэн, тыас хомуммутум этэ. Хас да күн кэлэ-бара сатаабыта. Сулус курдук көрбүтүнэн, хаһан сууйабыт диэн хаайан. Сокуускалара син мээнэ этэ. Онно баҕас мин тииспитим.
Онон, быйылгы быыбар ыт идэһэлээҕинэн эрэ өйбөр хааллаҕа үһү.
ТЫАЛЫРБА.

13 сентября, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*