Ыччат кэскилэ

28 января, 2014 в 0:13
3.Ыччаты кегулээтэххэ


  Куорат куолу´ута дэнним. То±о? Мин саа´ырбыт, политика±а сы´ыаннаах анал µ³рэ±э, µлэтэ суох ки´ибин. Судаарыстыбаннай дуо´унастаах чиновник да буолбатахпын. Бука бары барыахтаах анараа дойдуттан кэлиэхтээх бэбиэскэни кэтэ´эн, таах кэтэх тардыстан сытыахтаа±ар куолулуубун. Ол и´ин бэйэм бэйэбин итинник ааттанным.

Саха Республикатын Судаарыстыбаннай Мунньа±а Ил Тµмэн быыбара бу кµ´µн бµтэн, барыта орун оннугар тµ´эн, µлэ-хамнас са±аланна.

 

Борогунуос туолуута

 

 Ааспыт Ил Тµмэн быыбарыгар быыбар иннинэ биир ыстатыйабар борогунуос о²орбутум. Онно единэйдэр 54, коммунистар 6, справедливайдар 8 депутаттаныахтара диэбитим. Т³рдµс ы²ырыылаах парламент састааба балачча уларыйыа диэн сылыктаабытым. Бэйэм ыстатыйаларбар состуой кэминээ±и депутаттартан босхолонуохха, ырыынак кэмигэр µлэлээбит эдэрдэри уонна саас ортолоохтору хото быыбардыахха диэн балачча кµµскэ туруорсубутум. Хата, ол балачча туолла. Парламент бу састаабын сорох суруналыыстар соччо ылымматтар эрээри, мин санаабар, билсэн-к³рс³н бардахтарына, бµгµ²²µ кµ²²э балачча ту­´алаах, кµµстээх политиктар кинилэр истэригэр бааллар.

Мин а±ай диэн тµ³стэрин то²суммут кыра´ыабай тыллаах, кураанах куолу состуой чиновниктарыттан турар састааптаа±ар лаппа кµµстээх састаап кэллэ. Т³рµ³тэ — кинилэр µлэ±э-хамнаска саастарын µтµ³тэ ырыынакка ааста. Ырыынак дьонноро тыллара-³ст³р³ чуолкай, кµµстээх буолар. 40-гар диэри саастаахтар ССРС систиэмэтин тутулун билбэттэр, билиммэттэр да±аны. Дьэ, онон, мантан ыла µ³´ээ²²и тойон ыйарын кэтэспэккэ, депутаттар тус бэйэлэрин санааларынан о²о´уллубут интэриэ´инэй этиилэрин к³р³н-истэн илдьирити´иэхпит дии саныыбын.

Тµмµккэ единэйдэр 51, коммунистар 5, справедливайдар 9 депутаттаннылар. Т³рдµс ы²ырыылаах парламент депутаттарыттан баара-суо±а сµµрбэччэ депутат хаалла. Онтон уратылар 50-гар диэри саастаах са²а дьон кэлбиттэр. Ити аата общество ³йµн-санаатын балачча с³пк³ сылыктаан куолулаабыт курдук буолан та±ыстым. Ити к³рд³рµµттэн бэйэм да со´уйдум, µ³рдµм.

     Быыбарга коммунистическай диэн сы´ыарыылаах хас да партия баар буолан дьону булкуйбата±а буоллар, КПРФ-тар ³сс³ икки-µс эбии эдэр депутаттаналлара хаалла. Ыстатыйаларбар хаарыйар КПРФ-рым бэркэ µлэлээтилэр. Ол µтµ³ тµмµктэрдээх буолла. Ити курдук, техника±а эрэ буолбакка, олоххо, политика±а са²а, басты² киирэ туруохтаах. Ити — бµгµ²²µ олохпут, ырыынак туруорар сµрµн ирдэбилэ. ЛДПР-дар со±отох депутаттанан кэтэ´иллибит планка±а чуга´аабатылар. Пенсионердар партиялара бэртээхэй µлэни ыыттылар, инники быыбардарга куоластарын и´итиннэрэр кыахтаахтарын дакаастаатылар. Улуустарга Ньурба, Уус Алдан, Нам тµ³ртµµ депутаттаннылар. Бу улуустарга элбэх депутаттанар ту´угар общественнай кµµстэр лиидэрдэрэ бэрт улахан мындыр µлэни ыыттылар.

Оттон единэйдэр 51 депутаттаналларыгар сµрµн кµµс — кинилэр быыбар иннинэ праймеризтары ыытан, дьон ³йµн-санаатын бэйэлэригэр кµµскэ тардыбыттарыгар. Былаас партиятын бы´ыытынан элбэх электораты бэйэлэригэр тардар кыахтаахтара эмиэ биллэр. Дьи²эр, норуот партиятын туруорбут былаа´а буолуохтаа±а би´иэнэ т³тт³рµтµн к³р³ сылдьар. Былаас партията.

Республика±а быыбардааччы кыттыытыгар ДВ уонна Сибиир атын регионнарыгар холуйдахха балачча µрдµк быры´ыаны ыллыбыт. Бу — би´иги быыбардааччыларбыт республика политическай оло±ор кыттыыларын та´ыма арыый да µрдµгµн к³рд³рд³.

 

Ыччаты к³±µлээтэххэ

 

Коммунистар быыбар кэмигэр Нам²а ыыппыт тэрээ´иннэригэр РФ Судаарыстыбаннай Думатын депутата Алексей Корниенко кулууп саалатыгар толору мустубут улуус активнай эдэр ыччатын кытта к³рс³н баран: «Мин РФ атын регионнарыгар, Москва±а, Санкт-Петербурга µгµс политическай тэрээ´иннэргэ кыттабын. Ол эрээри маннык µрдµк та´ымнаах политическай к³рµµлээх, тµмсµµлээх эдэр ыччат тµмсµµтµн ханна да к³рс³ иликпин. Атын сирдэргэ, бэркэлээтэ±инэ, 10-20 ки´ини мунньабыт», — диэбит. Дьэ, кырдьык, µтµ³ сыанабыл.

Саха ыччата сайынна, µ³рэхтэннэ, билиитэ-к³рµµтэ кэ²ээтэ. Аан дойду оло±ун ыраа±ынан анааран ырытар буолла. Ол эрээри мэтээл икки ³рµттээх. Билигин сайдыылаах судаарыстыбалар уонна би´иги ыччаппыт туох сµрµн уратылаахтарый?

Би´иги ыччаппытын µ³рэхтэннэ, сайынна, аан дойду эйгэтигэр ыраа±ынан анааран ырытар диэтибит. Дьэ, ити, кырдьык, µчµгэй. Оттон сайдыылаах дойдулар ыччаттарын бастакы сµрµн сыаллара: тус бэйэлэрин кµннээ±и чаа´ынай олохторун уйгутун тупсарыы. Ол мэтээлбит иккис ³рµтµн омсолоох к³стµµтµнэн сэрии кэннинээ±и элбэх эрэйи, кы´ал±аны к³рсµбµт к³лµ³нэ, би´иги бэйэбит, ыччаттарбытын µ³рэхтии, билиини-к³рµµнµ биэрэ сатаатыбыт эрээри, µлэттэн-хамнастан «сити´иилээхтик» тэйиттибит. Онон, о±олорбут µлэ ис мындырдарын билбэттэр. Тиритэллэрин, тус бэйэлэрин да ту´угар эрэйдэнэллэрин, µп-харчы ту´угар сµµрэллэрин с³бµлээбэттэр. Ол тµмµгэр к³л³´µн сытын билбэтэх иккилии-µстµµ µрдµк µ³рэхтээх отуттаах о±олорбутун о±олору ба±астары бэйэбит иитэбит. Сиэн к³р³ диэн ааттаан тыа±а о²остубут киэ²-куо² дьиэбитин быра±ан куоракка к³´³н киирэн, ким эрэ кыара±ас муннугар кыбыллабыт. Бу т³´³ бэрдий? О±олорбут хастыы да µрдµк µ³рэхтээхтэр эрээри, µлэни сатаабаттар, ол аата сайдыылаах судаарыстыбалар ыччаттарын курдук µлэни-хамна´ы, олохторун уйгутун былааннаан тэрийэр, дьа´анар дьо±урдара суох кураанах куолу дьонун ииттибит.

Чугастыы тыа сирин ылан к³рµ³ххэ. Билигин ынах сµ³´µ, сылгы иитиитинэн, баа´ынанан дьарыктанар ыччат нэ´илиэктэргэ т³´³ элбэ±ий?

Тыа сирин ыччатын 100% сµ³´µ кутуругар баайыахха диэбэппин. Агрооскуола±а 100% оскуола о±отун µ³рэтиэххэ, онтон талааннаахтарын, дьо±урдаахтарын талан, к³мпµµтэринэн салаллар хотоннорго, баа´ына±а, сылгы, таба иитиитигэр µлэлиир µ³рэххэ µчµгэй конкурсу ааспыт о±олору ыытыахха. Улахан судаарыстыбаларга µлэлиир технология сайдыытын тµмµгэр тыа ха´аайыстыбатынан нэ´илиэнньэ 3-4 эрэ %-на дьарыктанар дииллэр.

 Кэли²²и сµµрбэ сылга олус кµµскэ сайдыбыт Кытай судаарыстыбатыгар уол о±о т³р³³т³±µнэ сир о²оруунан дьарыктанар эр ки´и т³р³³т³ диэн µ³рэллэр-к³т³лл³р. Уонна о±олорун кыра саа´ыттан µлэ±э, µлэ мындырдарыгар µ³рэтэллэр. Кинилэр сайдыыларын сµрµн т³рµ³тэ — хара µлэни т³л³бµрэ кыра диэн мыыммакка, ку´а±ан, кирдээх диэн сирбэккэ-талбакка µлэлииллэригэр сытар. Ол и´ин кэнники сµµрбэ сылга Кытай судаарыстыбата олус кµµскэ сайынна. Билигин ону бука бары к³р³-билэ сылдьабыт.

Америка±а биир улахан кризис кэмигэр президеннэрэ Теодор Рузвельт «¥лэ±э эриллибит баа´ынайдар о±олорун — салалта±а» диэн деви´ынан µлэлээн, бµтµн Американы ³р³ к³т³±³н турар.

Билигин сайдыылаах судаарыстыбаларга тыа сиригэр µлэ±э эриллэн улааппыт ыччаттары наука±а, салалта±а ту´анан мегаполистары сайыннарыыга ту´аналлар. Ити курдук бара турар холобурдары т³´³ ба±арар а±ала туруохха с³п.

Би´иги бµгµ²²µ политикабыт сµрµн соруга — тыа сирин ыччаттарын µлэнэн хабыы буолуохтаах. Агрооскуолалары тэрийиэххэ. О±о оскуоланы бµтэрэригэр ханнык эрэ идэни — суоппар, тракторист, болуотунньук, агроном, хотугу улуустарга уу мотуорун ту´аныы идэлэрин ба´ылыырын сити´иэхтээхпит. Ону тэрийиигэ с³пт³³х µлэ уопута би´иэхэ ССРС са±аттан баар. Онон, «О±обутун ынах саа±ар буккуйуохпут дуо» диэн ³йт³н-санааттан бµтэ´иктээхтик босхолонуохха. £бµгэ са±аттан дьарыктанан кэлбит идэбитинэн — сылгыны, ына±ы иитиинэн нэ´илиэктэргэ кµµскэ дьарыктаныахтаахпыт.

 

Тумулук санаа

 

Сайдыылаах судаарыстыбалар технологияларын ту´анан сир о²о´уутунан дьарыктанан сµ³´µ а´ылыгын бэлэмнээ´и²²э баа´ыналары с³ргµтэн, бурдугу, кµ³х маассаны µµннэриигэ µлэни кµµскэ тэрийиэххэ. Би´иэхэ онно с³пт³³х баа´ына, сир-уот, µлэлиир кµµс, дьи²эр, баар. 

О±ону µлэ±э µ³рэппэккэ, туох да сыала-соруга суох кэлтэй µрдµк µ³рэ±и эккирэтиннэрдибит. ССРС са±ана µрдµк µ³рэхтээх дэлэйбитэ эрээри, инициативалаах, идеялаах, ту´унан толкуйдаах, µлэ мындырдарын ба´ылаабыт ыччаттары кыайан ииппэтэ±э. Т³´³н³н µрдµк µ³рэххэ µ³рэнэллэр да, ыччаппыт биир халыыпка хаайыллан, чопчу биир идэни ба´ылыыра. Толкуйдуур, айар дьо±урдара µ³´эттэн бэлэм ыйыыны-кэрдиини кэтэ´эн кµ³мчµлэммитэ. Маны эмиэ учуоттуур наада. Итини билэн, ол да и´ин тас дойдуларга тыа сиригэр хара µлэни ба´ылаабыт эдэр ыччаттары, фермердэр о±олорун наука±а уонна салалта µлэтигэр ту´анан эрдэхтэрэ. С³п ээ, фермер о±ото хара µлэни эрэ сатыыр буолбатах, кини олус µчµгэйдик аа±ар-суоттуур экономист, юрист, менеджер, µрдµк та´ымнаах култууралаах, ыраа±ынан эргитэн анаалыстыыр, ырытар, тус бэйэтигэр ту´алаа±ы, наадалаа±ы тобулар, ыарахаттартан толлуга´а суох эргиччи дьо±урдаах буолар. Саталлаах, ³йд³³х дьон ону ту´анан эрдэхтэрэ.

 Сахалар бэйэбит култуурабытын ³р³ тутан, ыраас ч³л олохтоох µлэ´ит ки´ини иитиэхпитин ба±арар буоллахпытына, аан бастаан тыа ха´аайыстыбатын µлэтин нэ´илиэктэргэ олохтоохтук тэрийиэх тустаахпыт.

  Быыбардарга кандидаттары туруорарбытыгар уонна общественнай тэрилтэлэргэ лиидэрдэри таларбытыгар маны учуоттуохпутун наада. Оччо±о эрэ т³рµт олохтоох омуктар, сахалар, эбээннэр элбээ´иннэрин уонна дьи²нээхтик сайдалларын хааччыйыахпыт. Президени талар кµн µµнэр тµбэлтэтигэр кини тыа ха´аайыстыбатын µлэтин сайыннарыыга дьо±урун хайаан да ырытыахтаахпыт. Тыа ха´аайыстыбатын µлэтин ис мындырдарын ба´ылаабыт эбэтэр тыа ха´аайыстыбатын µлэтин тэрийиигэ µлэлэспит  эрэ ки´и т³рµт олохтоох омуктары сахалары, эбээннэри, нууччалары ³й³³н, саха, эбээн ахсаана элбээ´инин сити´эр кыахтаах. Саха култуурата оло²холоо´ун, ыллаа´ын, µ²кµµлээ´ин эрэ буолбатах, дьи²нээх т³рд³-уу´а олордьута сылгыны, ына±ы кытары сибээстээх. Саха, эбээн ки´итин а´ыыр а´а саамай и²эмтэлээ±э сылгы, ынах сµ³´µ, таба, балык биэрэр бородууксуйатыттан о²о´уллар.

Онон, саха чулуу ыччатын тыа ха´аайыстыбатын µлэтигэр тардыахха. Би´иги политиктарбыт бµгµ²²µ кµ²²э биир сµрµн соруктарынан тыа сирин олохтоохторун кы´ал±аларын бы´аарыы буолуохтаах. Тас судаарыстыбалартан кэлии дьону: кытайдары, киргизтэри, таджиктары уо.д.а. ³р³ тутары тохтотуохха. Онно с³пт³³х сокуоннары парламе²²а о²орон ыччаттарбытын µлэ±э-хамнаска к³±µлµ³ххэ. Парламент диэн былыр-былыргыттан олохсуйбут т³рµт олохтоох дьон: сахалар, нууччалар, эбээннэр, украинецтар уо.д.а. интэриэстэрин к³р³рг³ анаан баар диэн куорат куолу´ута куолулуубун.

Куорат КУОЛУ¤УТА

                                                                                           

 

       

28 января, 2014 Без рубрики

Добавить комментарий

*