Эдэр эрчимнээх киһини талан, кэскиллээҕи көрөҕүн

26 августа, 2014 в 2:03
Наахарага дьону кытта

«Сиэрдээх Россия» политическай партия Саха сиринээҕи салаата норуот интэриэһин туруулаһар этиилэрин, туруоруммут сыалын-соругун олоххо киллэрэргэ охсуһан кэлбит охсуһуутун салҕыыр. Бүгүн партия Саха сиринээҕи салаатын салайааччыта Федот Тумусов ыллыктаах санааларын билсэбит.

 Федот Семенович, өрөспүүбүлүкэҕэ буолар быыбардарга «Сиэрдээх Россия» партияттан кандидаттар турдулар. Эһиги кимнээҕи туруордугут?

 Саха сиригэр буолар быыбардарга кыттабыт. Сунтаар улууһугар Леонид Михайлович Сергееви, Үөһээ Бүлүү-Горнай уокуругар Никита Васильевич Тимофеевы туруордубут. Өлүөхүмэҕэ эмиэ өйүүр дьоннордоохпут. Онон өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн буола турар сүрүн быыбардарга биһиги кыттабыт. Ити бэйэбит санаабытын тута сылдьарбытын, норуот тускуллаах олоҕун туруулаһарбытын көрдөрөр.

– Сунтаар улууһа өрөспүүбүлүкэ өй-санаа (интеллектуальнай) өттүнэн сайдыытын түстүүр биир улахан улууһунан ааҕыллар. Дьэ, итиннэ тугу этиэҥ этэй?

 Ааспыт үйэҕэ биһиги, сахалар, саамай сүрүн ситиһиибитинэн үөрэхтээһин буолбута. ХХ үйэ саҕаланыытыгар сахалар сүнньүнэн үөрэхтэрэ суоҕа. Оттон ХХI үйэҕэ саха барыта үөрэхтээх, элбэх үрдүк үөрэхтээх дьоннордооохпут, оннооҕор Россия таһымнаах академиктардаахпыт. Ол аата бу үйэҕэ сахалар сүрүн ситиһиилэрэ – үөрэхтээһин. Атын эйгэлэргэ ситиһиилэрбит аҕыйахтар. Онуоха Сунтаар улууһа үөрэхтээһин үрдүк чыпчаалларын ситиһиигэ улахан кылаатын киллэрбитэ. Сунтаартан саханы аар саарга аатырдыбыт суруйааччылар, учуонайдар, художниктар, атын да идэлээх дьон тахсыбыттара.
Инникитин бу боппуруостарга биһиги ирдиирбит уонна баҕарарбыт олус элбэх. Аан дойду олох атын сайдыы кэмигэр уонна тэтимигэр киирбитинэн сибээстээн, ыччаттарбытыттан атын үөрэхтээһин, олох атын ньыманан чыпчааллары дабайыылар ирдэнэллэр. Онон, ыччаттарбытын дьоһуннаахтык бэлэмниир улахан иэстээхпит. Аны уонча сылынан сэбиэскэй былаас саҕана иитиллибит көлүөнэ салалтаттан, политикаттан туоруур кэмэ кэлиэ. Ол айылҕа сокуона. Ол оннугар сэбиэскэй былаас сууллубутун кэнниттэн төрөөбүт, сэбиэскэй былаас диэн тугун билбэтэх оҕолор үрдүкү салалтаҕа тахсыахтара. Кинилэр үтүө өрүттэрэ да, итэҕэстэрэ даҕаны элбэх. Ол да иһин, биһиги кинилэри күүскэ, сиэрдээхтик бэлэмниэхтээхпит. Итинник өйү-санааны ыһыктыбат буоламмын, Сунтаар быыбардыыр уокуругар эдэр, кэскиллээх киһини, чөл олох пропагандиһын, салайар үлэҕэ үлэлээбит Леонид Сергееви Ил Түмэн депутатыгар кандидатынан туруордубут. Ону ытыктабыллаах быыбардааччыларым таба өйдүөхтэрэ уонна инникитин саха омугу салайсыыга улахан оруолу ылыахтаах эдэр киһини өйүөхтэрэ диэммин эрэлим улахан.

– «Биһиги улууспутугар туох да сир баайа суох, онон өрөспүүбүлүкэ үбүнэн-харчынан өйөөтөҕүнэ эрэ, бэйэбитин ииттинэр кыахтаахпыт» диэн өйдөбүл күүстээх.

– Бу өйдөбүлтэн депутат үлэтин ис хоһоонун туһунан боппуруос тахсан кэлэр. Сэбиэскэй былаас саҕана туох баар үбү-харчыны коммунистическай партия аҥардастыы бэйэтигэр ылан олорбута. Ханна ханнык объект тутуллуохтааҕын Обком бюрота быһаарара уонна син биир Совмиҥҥа сорудах биэрэрэ. Мин онно бэйэм үлэлээбит буолан, ис-иһиттэн билэбин. Быһаччы салайан олорбут компартия бэл депутаттары трафарет диэн ааттаах разрядка оҥорон талларар этэ. Анаан талларбыт дьонноро норуокка биллэллэрин-көстөллөрүн туһугар кини бэйэтэ быһаарбыт боппуруоһун (холобур, оскуола, кулууп тутуута да буоллун) депутатынан ыйытык оҥорторон, кининэн тутуллубут курдук оҥорон көрдөрөрө. Билигин да дьон, инерция быһыытынан, депутат нөҥүө туруорсан, тугу эмэ ылыахтаахпыт эбэтэр харчы биэриэхтээх, эбэтэр объект туттарыахтаах диэн өйдүүр. Дьиҥэр, туох баар объект тутуллуута, хамнас хамсааһына барыта уопсай хамсааһын, сайдыы быһыытынан барыахтаах. Дьэ, ол сайдыыны аҕаларга, ол кыһалҕалары быһаарарга туоратарга депутат оруола тугуй? Мин хас да ыҥырыылаах Ил Түмэҥҥэ депутатынан талыллыбыт, Государственнай Думаҕа үлэлиир буоламмын Ил Түмэн чопчу үс функциялааҕын билэбин.

Бастакытынан, кини – бэрэстэбиитэллээх былаас, норуот бэрэстэбиитэлэ. Норуот бэйэтин бэрэстэбиитэлинэн эдэр эрчимнээх киһини талара кини кэскиллээҕи көрөрүн көрдөрөр. Иккиһинэн, Ил Түмэн сокуоннары оҥорор, уураахтары ылынар, программалары бигэргэтэр. Онон депутат норуот кыһалҕатын үөрэтиэхтээх уонна ону быһаарар суоллары-иистэри тобуларга нэһилиэнньэни, өрөспүүбүлүкэ, улуус салалталарын кытары сүбэлэһиэхтээх, Правительствоны кытары үлэлэһиэхтээх. Быһаарар суолу тобулан баран, ол докумуон (Сокуон, уураах, дьаһал) буолан тахсарын ситиһиэхтээх. Үсүһүнэн, Ил Түмэн Сокуон олоххо киллэриллиитин хонтуруоллуур функциялаах.

Онон депутат биһиэхэ үбү-харчыны биэрэргэ эрэннэриэ дуу, кэпсээн манньытыа дуу диэн кэтэһэр сыыһа. Биһиги саҥа кэмҥэ саҥалыы өйдөөх-санаалаах депутаты талыахтаахпыт.

– Өрөспүүбүлүкэҕэ улуус социальнай-экономическай сайдыытын боппуруостарын быһаарыы таһыма эн санааҕар хайдаҕый? Леонид Сергеев депутатынан талыллар түгэнигэр ханнык боппуруостарга болҕомтотун ууруон нааданый?

– Социальнай-экономическай сайдыы аҕыйах сылтан бэттэх Россияҕа даҕаны, өрөспүүбүлүкэҕэ даҕаны программаларынан барар. Бюджет эмиэ былырыыҥҥыттан ыла программа быһыытынан бигэргэнэр. Ол аата министерстволар, научнай институттар уо.д.а. ырытаннар, үөрэтэннэр программа оҥороннор Правительствоҕа киллэрэллэр, ол программалары Ил Түмэн бигэргэтэр. Онон уопсай тылы булар, кэпсэтэр, боппуруоһу сатаан аттаран туруорар, программалары кытары сөптөөхтүк үлэлэһэр дьонноох улуус ситиһиилээх буолар. Улуус төһө да күүстээх салайааччылааҕын иһин, үчүгэй үөрэхтээх, кэпсэтиилээх-тахсыылаах уонна докумуону сатаан оҥорор дьонноро суох буоллаҕына, бу улуус улаханнык сүүйтэрэр. Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар элбэх үлэни ыыта сылдьар уонна киирэр-тахсар суоллары барытын билэр киһини таллаххытына, эһиги талбыт кандидаккыт улуускутугар көдьүүстээх буоларыгар саарбахтаабаппын.

– Улуус эдэр ыччатыгар, саҥа үүнэн иһэр көлүөнэ дьонугар туһаайан тугу этиэҥ этэй?

– Эдэр киһи олох олороругар туох нааданый? Бастатан туран, олорор дьиэлээх буолуохтаах. Олорор сирин инфраструктурата: сибээс, сылааһынан хааччыллыы, суол-иис баар буолуохтаах. Биллэн турар, дьонун аһатар-таҥыннарар дохуоттаах буолуохтаах. Ол дохуоттаах буоларыгар үлэлээх буолуохтаах. Үлэлээх буоларын туһугар идэлээх буолуохтаах. Идэлээх буолар туһугар үөрэниэхтээх уонна элбэҕи билиэхтээх. Билиҥҥи ыччат: «Мин үчүгэйдик олоруохпун баҕарабын, ол туһугар мин үлэлиэхтээхпин», – диэн чопчу өйдүүр. Эдэр ыччат талар суола элбэх. Онуоха кини айылҕа биэрбитин, үрдүк айыылар туох аналлаах бу орто дойдуга ыыппыттарын өйдөөн, сирдээҕи аналын бэйэтэ быһаарыахтаах. Кини айылҕа оҕото буоларынан, бэйэтин аналын өйдөөн, билиигэ-көрүүгэ тардыһыахтаах, инники олоҕун оҥостуохтаах. Ол эрэн, киһи дьиҥнээх дьоло – ыал буолуу. Эдэр киһи ыал буолан, орто туруу бараан дойдуга дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу тэнитэн дьоллоохтук олорор буоллаҕына, ол аата кини үрдүк айыылартан ылбыт аналын ситэри толорор. Техническэй ситимнэр киэҥник тарҕаммыттарынан сибээстээн, эдэр ыччат тыа да сиригэр, куоракка да үлэлээн-хамсаан олоруон сөбүн өйдүүр, үбү-харчыны да күүскэ өлөрүөн сөп.

– Үрдүк КПД-лаах, аҕыйах маһы сиир, эбии уоту биэрэр аныгы оһохтор, күн эниэргийэтин туһаныы курдук тыа сирин олоҕун таһымын үрдэтэр, омуннаабакка эттэххэ, өрөспүүбүлүкэҕэ тэҥнээх уларытыылары киллэрэр аныгы технологиялары туһаныы тоҕо суоҕун кэриэтэний? Манна Ил Түмэн туох эмэ быһаарыылаах оруоллаах дуо?

– Саамай сөптөөх ыйытыы. Эппитим курдук, Саха сиригэр баар экономиканы күүскэ сайыннарарга баҕа баһаам. Ол гынан баран, манна экономическай өттүнэн икки тутаах боппуруос чопчуланыахтаах. Бастатан туран, энергетика. Биһиги оҥорон таһаарыыбыт энергетическэй өттүнэн олус элбэх ороскуоттаах. Тоҕо диэтэххэ, дьиэни ититиэххэ, сырдык уотунан туһаныахха наада. Оҥорон таһаарар бородууксуйабыт бэйэҕэ турар сыанатын 50-60 бырыһыана энергетика ороскуотугар барар. Бу боппуруоһу биһиги төрдүттэн быһаардахпытына эрэ, күүскэ сайдыахпыт. Онно төрүөттэр бааллар. Холобур, маһынан оттууттан газка көстүбүт. Атын да көрүҥнэр элбэхтэр.
Биһиги дьиэ-уот, коммунальнай хаһаайыстыбатын министрин кытары кэпсэтиибитигэр саҥа, күүстээх технологиялары тоҕо туһаммаппытын ырытыспыппыт. Дьиҥэр, мин министри өйдүүбүн. Кини өйүн-санаатын, күүһүн-күдэҕин кыстыкка бэлэмнэнии күннээҕи түбүктэригэр уурар. Күн аайы ититии, өрөмүөн боппуруостарынан дьарыктанар. Кэлэр 5-10 сылга ханнык технологиялары аҕалан, сайыннарыахха сөбөр болҕомтотун ситэ уурбат. Онно кини буруйа суох. Саҥаны боруобалыан, туһаныан баҕарбытын да иһин, Правительство киниттэн күннээҕи үлэни ирдиир, кэскиллээх боппуруостарга санаатын уурбат. Дьиҥэр, сайдыы, саҥа технологиялары киллэрии боппуруостарынан Правительство уонна министрдэр дьарыктаныахтаахтар. Ону билиҥҥи салалта уруккулуу, күннээҕинэн ирдии олорор.
Онон Леонид Сергеев курдук эдэр, кэскиллээҕи, ырааҕы толкуйдуур, чөл олоҕу өрө тутар киэҥ билиилээх дьоннор үрдүкү салалтаҕа кэллэхтэринэ, үлэ ис хоһооно төрдүттэн уларыйыа дии саныыбын. Күннээҕи кыһалҕанан нэһилиэк баһылыга, тэрилтэ салайааччыта дьарыктаннын. Оттон өрөспүүбүлүкэ салалтата инникилээх боппуруостарга ылсыахтаах.

– Тыа хаһаайыстыбатыгар таҥнары барыы бэлиэтэнэр. Леонид Сергеев улууска тыа хаһаайыстыбатын сайдыытыгар эдэр киһи хараҕынан көрбүт санааларын туох дии саныыгын?

– Тыа сирин сайдыытын боппуруостарын төрдүттэн көрүөххэ наада. «Инники сайдыыга ханнык хайысханан барыахтаахпытый?» диэн боппуруоска үлэлиэхтээхпит. Икки өйдөбүл баар.

Бастакытынан, табаарынай бородууксуйаны эрэ оҥоруу диэн өйдөбүл биһиэхэ күүскэ иҥнэ. Ол аата производство баар буолуохтаах, эти-үүтү оҥоруохтаахпыт, атынын билбэт курдукпут. Үбүлээһин ситимэ былыргылыы барар. Иккиһинэн, тыа сирэ – олох укулаата. Манна сахалар былыр-былыргыттан олох олорон кэлбит сирбит-уоппут, сиэрбит-туоммут, айылҕаны кытары алтыһыыбыт, үлэбит-хамнаспыт киирэр. «Бу укулааппытын сүтэрбэккэ олоруохтаахпыт дуу эбэтэр бары куоракка көһөн киириэхтээхпит дуу?» диэн боппуруоска эппиэти булуохтаахпыт. Мин уруккуттан этэбин – дьиҥнээх норуот силиһэ-мутуга, сүбэтэ-сүмэһинэ барыта тыа сиригэр баар. Онон биһиги тыа сирин туспа олох укулаатын курдук көрөммүт, үбүлээһин, салайыы ситимин онно сөп түбэһиннэрэн оҥоруохтаахпыт. Билиҥҥи салалта тыа киһитэ табаары оҥоруохтаах, онтугар харчы ылыахтаах эрэ диэн санаанан муҥурданар. Оттон тыа сирин олоҕун-дьаһаҕын олох укулаатын быһыытынан көрдөхпүтүнэ, үбүлээһин, тэрээһин уонна салайыы ураты ситимнэрэ тахсан кэлиэхтээхтэр. Холобур, тыа сиригэр эн олороруҥ уонна тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанарыҥ эрэ иһин (төһөнү туттарбыккынан буолбатах) ыалынан харчы бэриллиэхтээх, ол харчы хас да тиһигинэн эргийэ сылдьыбакка, эйиэхэ быһа кэлиэхтээх. 1998 сыллааха «агрочек» диэн ситими оҥороммун, улахан биһирэбили ылбыппыт. Бүлүү сүнньүн улуустара ону билэллэр уонна өйдүүллэр. Билигин саҥа технологиялары киллэрии сайдыбыт кэмигэр «аграрнай солкуобай» хайдах баҕарар оҥоһуллар кыахтаах. Бу үлэни биһиги партиябыт да, Леонид Сергеев да өйөөн, үлэни ыыталлар. Ол курдук, «Биир ньыгыл» Россия» партия субсидия биэс ынахтаах эрэ ыалга бэриллэрин туһунан Сокуону ылан турар. Биһиги утарылаһан, бу Сокуону көтүттэрэн турабыт. Ол да иһин, СӨ Государственнай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ) күүспүтүн элбэтэр соруктаахпыт. Ил Түмэн быһаарар оруола күнтэн-күн улаатан иһэр, өссө да элбиэҕэ. Бэйэбит көрүүлэрбитин, норуокка туһуламмыт программаларбытын олоххо киллэрэргэ эдэрдии эрчимнээх киһибитин Никита Тимофеевы Ил Түмэҥҥэ кандидатынан туруордубут. Ону норуот, дьон-сэргэ өйдүөҕэ диэн эрэнэбин.

 Федот Семенович, ыллыктаах санааларгын үллэстибиккэр махтал! Эһиги кандидатынан туруорар дьоҥҥут саха омук сайдыытын салайыстыннар!
Кэпсэттэ Сардаана САВВИНА

26 августа, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*