Элбэҕэ үчүгэй

20 декабря, 2013 в 19:04

Саха араадьыйатынан биэрии биир кыттыылааҕа сахалыы тыллаах хаһыаттар олус элбээтилэр диэн муҥатыйа эппитин дьиктиргии истэн аһарбытым. Үчүгэй элбэҕиттэн муҥатыйар сыыһа диэн биир бигэ санаалаахпын. Ол туһунан хаһыаттарга сыһыаннаан, санаабын эһигинниин үллэстиим.

Хаһыат дьоҥҥо өй-санаа сайдар, олох көстүүлэрин ырытар, толкуйдатар кэриҥинэн тиэрдэр суруйуулара үтүөттэн атыны оҥоруон сатаммат. Өрөспүүбүлүкэ хааһынатыттан харчыламмат,  бэйэлэрин хармааннарыттан үбүлээн хаһыат тэрийэн таһаарааччылар дьаныардаах үлэлэрэ сыаналаныллыахтаах уонна хайҕаныллыахтаах эрэ.

Саха омук төрүт ийэ тыла чөл буоларыгар өрөспүүбүлүкэ таһымыгар саха буолан төрөөбүттэрин үрдүккэ тутар дьон өҥөлөрүнэн, кырата суох үлэ ыытылларын билиммэт саха киһитэ аҕыйах ини. Хата, атын омуктарынан ол абааһы көрүллэр курдук. Тыл уонна сурук, ол аата сүрүннээн хаһыат, арахсыспат бииргэлэр. Өбүгэлэрбит суруга-бичигэ суох баай тылларын үйэлэргэ илдьэ сылдьыбыттара диэччилэр бааллара чахчы буолан, тылы билиини суругунан тарҕатары күөмчүлэтиэхтэрин баҕаран, нэһилиэнньэ киэҥ араҥата истэригэр санааларын этэн эрдэхтэрэ. Хаһыат төһөнөн элбэх да, тыл суруллан дьоҥҥо тарҕанар кыаҕа улаатар. Ол үтүө дьыаланы харгыстаһар суолунан ырыынак буолар. Төһө да бүтүн бодотунан сахалыы айылгылаах, ис кырдьыгынан сахатын омугун ытыктыыр киһи хаһыаты барытын атыылаһан ааҕара кыаллыбат. Киллэринэр дохуот кээмэйэ олоххун оҥосторго туттар харчыгын кэмнииргэ күһэйэр. Баҕар мөлүйүөнүнэн баайдаахтар тахсар хаһыаттары барытын атыылаһан ааҕыахтарын син эрээри, сахаҕа төһөнөн байыллар, оччонон кэччэгэй, ымсыы буолуллар диэн. Харчы сырсыытыгар хаһыат ааҕар түгэн көстөн ааһара саарбах. Баайдаахтар тутулуга суох хаһыаттары үбүнэн өйүөхтэрин сөп этэ. Тыалынан киирбит, холоругунан тахсар, үөҕэ барбыт, үтүөнэн эргиллэр диэн этии эмиэ баар.

Ааҕар киһи, үрдүк таһымнаах суруйуулары таһаарар, сөбүлүүр  хаһыатын атыылаһан эбэтэр суруйтаран ааҕар. Түмүгэр атыылаһыллыбат, ааҕыллыбат хаһыаттар,   туораттан сүбэтэ, көмөтө суох тахсаллара тохтуур. Хаһыат таһаарааччы, төһө да сахатын норуотун, төрөөбүт тылын  бэйэтин дьылҕатынан ылыннар, хаһыата атыыланан, тахсар ороскуотун сабыммат буоллаҕына, ночоокко киирэ-киирэ таһаарбата чахчы. Онон төһө хаһыат тахсарын, былаастартан тахсалларын боборго көрдөһүүтэ да суох ырыынак ээр-сэмээр быһаарар.

Үгүспүт ийэ тылбыт туругун улахаҥҥа уурбаппыт, аахайбаппыт, тылбытын уустаан-ураннаан, куппут-сүрбүт кылын таарыйар курдук толору туһана сатаабаппыт. Күннээҕи олохпутугар-дьаһахпытыгар  туттан саҥарар тылбытыгар, омук тылын сиэри таһынан элбэхтик холбуубут.   Ол да саҥарарбыт хайҕаллаах, сахалыы саҥарар аатырабыт. Куораттарбыт олохтоох сахалара, ордук оҕолорун кытта кэпсэтэллэригэр, нууччалыы чобугураһаллар. Ону хайыаххыный? Киһи ханнык тылынан саҥарара көҥүлэ. Сүөргүлээн этэн көрөр кыаҕыҥ суох, саҥарбыккын кэмсиннэрэр курдук этэн таһаарыахтара  Оннооҕор, ханнык баҕарар омук тылынан саҥаралларыгар тылы булкуйбакка саҥараллара булгуччу ирдэнилиэхтээх солоҕо, араадьыйаҕа, тэлэбидиэнньэҕэ үлэлээччилэр саха тылын «хааһылаан» саҥаралларын аахайбат буоллахтарына, киһиттэн туох диэн, туохха олоҕуран ирдэбил туруоруоххунуй? Ити үлэһиттэр бэйэлэрэ ыраастык төрүт сахалыы саҥаралларын ааһан, биэриигэ кыттааччылар сөпкө саҥаралларын ситиһиэхтээх этилэр. Истээриҥ эрэ, өрөспүүбүлүкэ үрдүкү былаастарыгар солоҕо тиксэн олорор дьон сахалыы хайдах саҥаран биэриилэргэ кытталларын.

Оттон саха тыллаах нэһилиэнньэҕэ, омуккутун ытыктааҥ, ийэ тылгытын омук тылын кыттыһыннаран сымсатымаҥ диэн өйдөтүү үлэтин ыытарыҥ кутталланыах курдук. Улуутумсуйуу баҕатын, сири кытта, биир кэлим гынар соругунан, дорҕооннотон эрэллэр. Судаарыстыба сирэ кэлим буолуохтааҕа, Сүрүн сокуон мэктиэтэ, тоҕо ону омугунан тэриллэн олорор өрөспүүбүлүкэлэр көҥүллэригэр сыһыары тута сатыыллар? Мин холуонньам буолаҕыт, онон чыыбырҕаһымаҥ диэһин дуо?  Көҥүл сөбүлэһиинэн холбоһууга, ураҕас икки төбөлөөҕүн курдук, биир өттө эмиэ баар буолуохтаах. Ураҕаһы төһө кыайаргынан быс, син биир икки төбөлөнө туруо буолбатах дуо? Ити дьиктилэар НХТ туох диирэ буолла?

Сахалыы саҥар диэн күһэйэр кыах суоҕуттан, сахалыы тылынан тахсар хаһыаттар өҥөлөрө улахан. Саха тылын өлбөт-сүппэт, чөл туруктуур барылын биир сүрүн хайысхатынан сахалыы тылынан тахсар хаһыаттар, сурунааллар элбииллэрин уонна ис хоһооннорун, тылы туттууларын туруга үрдүк таһымналларын ситиһии буолуохтаах диэн тус санаалаахпын. Хас биирдии сахалыы тыллаах киһи сахалыы хаһыаттары суруйтаран, атыылаһан  ылан ааҕара  саха төрүт ийэ тыла чөл туруктаах сайдарыгар көмөтө, ону ааһан саха омук быһыытынан сайдар дьылҕатыгар олук уурсуунан буолуохтаах. Төрүт тыла суох – омук суох. Омугун билиммэт, тылын ытыктаабат омук – омук буолбатах.

Аар Айыы Тойон таҥара саханан айбыта саханан орто дойдуга олорор олохпутун моҥуохпут, саханан атын эйгэҕэ барыахпыт. Ити айылҕа харахха көстүбэттик айбытыттан тылга сыһыаннааҕы кэпсиири сыһыарар быһыым.

Билигин, ордук үөрэнии билимигэр сыһыаран, оҕо төрөөбүт тылынан үөрэннэҕинэ өйө-санаата сайдыыта толору буолар диэн этэллэр. Ити кырдьыкка,  сахалыы саҥарыы сахаҕа этэ-хаана, кута-сүрэ чөл туруктанарыгар улахан суолталааҕын кыттыһыннарыахпын баҕарабын.

Ытыктабыллаах ааҕааччы, суруйуум мантан салгыытын ааҕаргар биири чопчулаан санатыым. Мин сэрэйэн толкуйдаан анаарыым (гипотеза) кыларыйар кырдьык буолуо суоҕун сөп. Ол эрээри биллибэти сэрэйэн толкуйдааһынтан саҥа айыллар, онно олоҕурабын.

Билим «генетика» диэн салаата тутан көрүллүбэт, сабаҕалааһынынан билиллэр хайысхалаах. Кылгастык сахалыы өйдүүрбүнэн, айылҕа утумнаһан сайдан иһиитин үөрэтии. Утум саҕаланыытын билимҥэ ньиэмэс тылыттан киирбит «ген» диэн тылынан ааттыыллар.     Ген диэн өйдөбүл сахалыы мин өйдөбүлбүнэн эттэххэ, инники утум туруга, сыралга (энергия) кубулуйан түмүллүбүтэ. Мин саныахпар, ити айылҕа айыллыытын тутаах  уонна төрүт аан маҥнайгы сырала. Төрүт сыралга сирдиир ыйык (программа) буолан, инники утум туруга олордьу киирэр.

Ити толкуйу киһиэхэ эргитэн аҕаллахха саха сахатынан буолуохтаах диэн сардаҥардан барык гынан көрдөрөр курдук. Киһи түмүк сыралын сирдиир ыйыгын (генная программа) үгүс хайысхаларын тыыппакка, тылга туһааннаан эттэхпинэ маннык. Хас биирдии омук саҥаран таһаарар дорҕооно этин-хаанын, этин-сиинин, кутун-сүрүн, айылгытын туруктуур ибигирэли (вибрация) биэрэр. Холобур, саха тылыгар аһаҕас, бүтэй дорҕооннор  уонна икки атын-атын аһаҕас дорҕооннор (дифтонг) холбуу саҥарыллааһыннара киһи ис туругун ордук кэрэһилииллэр. Онон, киһи чөл туругун олохтуур ааннартан бастакылара саҥа дорҕооно буолар. Саханан айыллыбыт сахалыы саҥарыахтаах, ону этэ-хаана, этэ-сиинэ, кута-сүрэ ирдииллэр.

Түмүкпэр этэрим. Бу аахпыт дойҕоххутун хаһыат эрэ барыта таһаарбат. Таһаарбат куолулара элбэх. Элбэх хаһыаттан биир таһааран аахтаххыт уонна толкуйга түстэххит. Дьэ, элбэх хаһыат биир туһата итиннэ.

Алҕыым. Сахалыы тылынан тахсар хаһыаттар, элбэх ааҕааччыланан, моҥкуруут барбакка, омукпут төрүт ийэ тылын тарҕатан, дьоммутун сахалыы саҥарарга көмө буолан, норуоппутун чөл туруктаһа сырыттыннар. Доом! Доом! Доом!

 

Уһук УЙБААН

20 декабря, 2013 Без рубрики

Добавить комментарий

*