Эн САХА туһугар тугу оҥордуҥ?!

4 декабря, 2014 в 8:01
Туймаада

Интервью жанра уустуктардаах. Кэпсэтэр киһиҥ кимиттэн, санаатын хайдах сааһылаан саҥарарыттан тутулуктаах. Сороҕор ыган туран ыйытан, ыһыгыннарбыккын кэлин тэнитэн, тупсаран эрэйи көрүөххүн син. Оттон Госдума депутата Федот ТУМУСОВЫ кытта кэпсэтиини сурукка тиһэр миэхэ судургу. Бэлэми тиһэн эрэ иһэр буоллаҕым.

-Мин Госдумаҕа доруобуйа харыстабылын комитетыгар үлэлиибин. Үлэ-хамнас былаан быһыытынан бара турар.

Бу күннэргэ икки сыллаах улахан үлэбитин түмүктээн эрэбит. «О внесении изменений в закон об обращении лекарственных средств» диэн сокуон барылын оҥорууга үлэлээтибит. Бу сокуон улахан тыын суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, хас биирдии киһи олоҕун таарыйар. Эм-том эргиирин хонтуруоллуур сокуон буоллаҕа дии. Ол эргиир туохтан турарый? Эми оҥорууттан, эми атыылыыр ситиминэн тарҕатыыттан. Ол иһигэр — эми кыраныысса таһыттан киллэрии. Арассыыйа уустук балаһыанньаҕа киирбитинэн, санкцияларынан сибээстээн, эмпитин саатар аҥаарын бэйэбит оҥостуохтаахпыт диэн программа уонна стратегия ылыныллан турар.

Сэбиэскэй Сойуус саҕана биһиги эмпит 80 %-нын бэйэбит оҥорор этибит. Билигин төттөрүтүн эмпит 80 %-нын кыраныысса таһыттан киллэрэбит. Бу балаһыанньаны тосту уларытыахха наада. 2020 сылга диэри бэйэбит фармацевтическай промышленноспытын сайыннараммыт, бэйэбит оҥорон таһаарар эмпитин 50 %-ҥа тиэрдэр сорук турар. Онно анаан программа ылыллан, ол быһыытынан үлэ барар. Ол программа үлэлииригэр сокуон өттүттэн сөптөөх мэктиэ суох буолан үгүс харгыстар үөскээннэр, биһиги икки сылы быһа сокуон барылын бэлэмнииргэ үлэлэстибит. Ааспыт нэдиэлэҕэ Госдума иккис ааҕыытыгар ылыммыта.
Сокуону иккис ааҕыыга бэлэмнииргэ рабочай группаны салайбытым. Манна 70 поправка киирбит буоллаҕына, 48-һа мин поправкам ылыллыбыта. Бу — Госдума доруобуйа харыстабылыгар комитетын иһинэн биһиги подкомитеппыт эмп эргииригэр, фармацевтическай уонна медицинскэй промышленность сайдыытыгар үлэтин түмүгэ буолар.

Эми оҥорон баран регистрациялааһын, клиническэй испытаниелары ыытыы – бу уһун, уустук процесс. Бу сокуон сүрүн сыала-соруга — эми оҥорууга баар күчүмэҕэйдэри, мэһэйдэри туоратыы. Ити комитет бу сылга биир улахан үлэтин түмүгүнэн буолуоҕа.

Комитет ааспыт мунньаҕар Арассыыйа тыатын сиригэр медицинанан хааччыллыы боппуруостарыгар парламентскай истиини ыытарга диэн мин боппуруос туруораммын бигэргэттэрэн турабын. Ити истиилэр ис хоһоонноро Саха сиригэр быһаччы сыһыаннаах буолуохтара. Билэргит курдук, тыа сиригэр кэнники икки-үс сылга сүрдээх уустук балаһыанньа үөскээтэ. Балыыһалар ахсааннарын, койка-миэстэлэрин аҕыйатан, Арассыыйа нормативтарыгар сөп түбэһиннэрэн, кыһалҕалаах балаһыанньаҕа киирдилэр. Өрөспүүбүлүкэ, дотация суоҕунан, бэйэтин бюджетыттан 2,5 миллиард солкуобай харчыны тыа сирин доруобуйатын харыстабылыгар биэрэр. Биһиги туруорсарбыт диэн, бу Арассыыйа бюджетыгар көрүллүөхтээх.
Ил Түмэн законодательнай инициативата киирэн турар. Ол Госдума доруобуйа харыстабылын комитетыгар ылылларын ситиспиппит. Ол гынан баран, бюджетнай комитет уонна Арассыыйа правительствота сөбүлэспэккэлэр, ити сокуон кыайан ылыллыбакка турар. Биһиги салгыы туруорсабыт, ол өттүгэр күүскэ үлэлиибит. Кэлэр сылга киирээт даҕаны олунньуга парламентскай истиилэри оҥорорго диэн этии киллэрбиппин ылынан, комитет уураах таһааран турар.

-Эми подделкалааһын иһин эппиэтинэһи, сокуону кытаатыннарыы өттүгэр үлэ барар дуо?
-Онно үлэ чуолкай барар. Арассыыйа территориятыгар эми оҥоруу саамай сүрүн кыһалҕата – хаачыстыбаҕа. Атын бородуукта, атын табаар хаачыстыбата категорияларын араарыллар – пиэрибэй, торуой, тириэтэй сортаах эбит буоллаҕына, эмкэ оннук диэн суох. Эмп кыра соҕус сыыһалаахтык оҥоһуллубут буоллаҕына, ол аата подделка, фальсификат. Эбэтэр сөптөөх эмп, эбэтэр фальсификат. Ол иһин ити өттүгэр күүстээх үлэ барыан наада. Эми оҥорор, эми киллэрэр кэмнэригэр, эми атыылыыр кэмнэригэр хаачыстыбатын бэрэбиэркэлээһиҥҥэ, дьиҥнээҕин, дьиҥэ суоҕун быһаарыыга үлэни күүһүрдэр суоллары торумнуурга сокуоннарга эбиилэри киллэрдибит.

-Кэлиҥҥинэн эн Канаданан, Финляндиянан айанныырыҥ үксээтэ. Ол Арктика боппуруостарын кытты ситимнээх.
-Арктика диэн Сиргэ тэнийэ сытар территорияларга болҕомто ууруллар буолта син балайда буолла. Икки сылынан Арктическай Совет диэн тэриллибитэ сүүрбэ сыла буолуохтаах.
Арктическай судаарыстыбаларга киһи аймах тоҕо оһуобай болҕомтотун уурар буолла диэҥҥэ үс төрүт баар. Аан дойду климата уларыйа турар. Хотугу Муустаах Байҕал мууһа ууллар. Холобура, биэс сыл иһигэр урут сайын даҕаны ирбэт муустар 75 бырыһыаннара уулунна диэн буолар. Хотугу Муустаах муораҕа уу элбээн, кыһалҕа үөскүүр эрээри, транспорт кыаҕа үөскүүр. Логистика быһыытынан, табаары таһыы кыаҕа улаатар уонна туристар сылдьар кэмнэрэ уһуур. Ол да инниттэн Арктикаҕа болҕомто күүһүрэр. Арктикаҕа сиртэн хостонор баай элбэҕэ сабаҕаланар. Ньиэптэн, гаастан саҕалаан атын даҕаны баай барыта баар. Ол иһин бу үс төрүккэ олоҕуран, Арктика боппуруостарыгар болҕомто күүһүрэр.
Аҕыс арктическай судаарыстыба – АХШ, Канада, Норвегия, Финляндия, Швеция, Дания, Арассыыйа курдук дойдулар парламентарийдара мустаннар, өрүү конференция ыыталлар. Бастайааннай комитет үлэлиир. Ол комитекка Арассыыйа парламеныттан, Государственнай Думаттан мин чилиэн быһыытынан сылдьаммын үлэлэһэбин. Мунньахтарга сылдьан араас боппуруостары дьүүллэһэбит.

Холобур, ааспыт сырыыга Финляндияҕа мунньахтаабыппыт. Онно Финляндия арктическай стратегиятын туһунан ити судаарыстыба тас дьыалаларга министрэ дакылааттаабыта. Арктическай дойдуларга культурнай сыһыаннары хаҥатыы туһунан эмиэ кэпсэтии буолбута. Арктикаҕа муоранан хараабыллар усталларыгар ыарахаттар бааллар. Береговой охрананы сайыннарыы, Хотугу Муустаах муоранан устуу быраабылатын оҥоруу өттүгэр элбэх үлэ барар. Ол туһунан элбэх кэпсэтиилэр буолбуттара. Анал уураахтары парламентарийдар ылынаннар атын судаарыстыбаларга ыыталаабыттара.

Ити мунньахтарга барытыгар көхтөөхтүк кыттыбытым. Финляндия тас дьыалаларга министрэ тыл этэригэр Арктическай Совекка кэтээн көрөөччү быһыытынан Европейскай Союз киириэхтээх диэн этэн турар. Арассыыйа куоластыа суоҕун сөп. Мин ити санааҥ туохха олоҕурарый диэн ыйыппытым. Билигин, биллэн турар, аан дойду болҕомтото Украинаҕа буола турар быһыыга-майгыга хатанар. Ол гынан баран, бу буола турарга атын араас дойдулар сыһыаннара атын-атын. Арассыыйа, холобур, биири көрөр, Америка атыны көрөр, Европа атыннык көрөр. Ол Арктика регионнарын сыһыаннарыгар уонна Арктика сайдар боппуруостарыгар дьайыа суохтаах диэн санаабын эппитим. Ону кытары Финляндия тас дьыалаларга министрэ сөбүлэһэр. Кини быһаарарынан, Лавровы кытта кэпсэтии буолбутугар, Арассыыйа куоластыырын-куоластаабатын туһунан быһаарына илик диэн эппит үһү.

Культурнай сыһыаннарга мин этии киллэрбитим. Финляндия Баренцовай муора таһыгар баар судаарыстыбалары, регионнары кытары культурнай сыһыаннаһыылардаах диэн кэпсээбитэ. Ол аата Финляндия, Швеция уонна Арассыыйа Мурманскай уобалаһын территорияларын хабар. Культурнай сыһыаны кэҥэтиэххэ наада, Арассыыйаҕа Арктикаҕа киирэр регионнара элбэхтэр диэн эппитим.

Холобур, ааспыт кэлиибэр «Хоту дойду барҕа баайа» («Сокровища Севера») культурологическай бырайыак, кинигэ уһунан презентация оҥорон турабын. Традиционные знания диэн баар. Тыһыынчанан сыллар устата дьоннор Арктикаҕа олорбуттара. Маннык тыйыс усулуобуйаҕа хайдах олоруу диэҥҥэ бэйэлэрин билиилэрэ сүрдээх киэҥ. Ону үөрэтии уонна тарҕатыы кэскиллээх дьыала буолуо этэ. Ыал олоҕуттан маны үөрэтиэххэ наадатынан, «Семья Арктики» диэн өйдөбүлү киллэрэн, үлэни ыытыахха диэн этии киллэрбиппин боротокуолга киллэрэн тураллар.

-Ити этэн аһарбыт бырайыаккын сиһилиэххэ. Саха си ригэр олорор норуоттар культурнай нэһилиэстибэлэрин, материальнай уонна духуобунай культураларын үйэтиигэ оҥорбут үлэлэргэр ыйынньык курдук ити кинигэҕин өйдүөххэ сөп дии.
-Кинигэ сүрэхтэниитэ буолбута. Ити эн боппуруоскар “эн кинигэҕин” диэн аһардыҥ. Биллэн турар, миигинэ суох тахсыбатах кинигэ. Ол гынан баран, бу мин суруйбут кинигэм диэн буолбатах. Бу Тумусов “Хоту дойду барҕа баайа” диэн культурологическай бырайыагын туһунан хомуллан оҥоһуллубут кинигэ. “Сокровища Севера” диэн ааттаах культурологическай барыл оҥоһуллан, сүүрбэ сылы быһа айар куттаах, талааннаах дьону өйөөтүбүт. Мандар Уус икки маҥнайгы кинигэтэ тахсарыгар көмөлөһөн турардаахпыт. Алексей Егоров диэн билигин аан дойду 50 саамай чулуу компьютернай графикаҕа худуоһунньуктарын ахсааныгар киирсибит киһини өйөөн, дьоҕус типография биэрэн, айар-тутар суола арылларыгар олук уурбуппут. Билигин кини аан дойдуга биллэр худуоһунньук буолла. Вячеслав Семенов диэн биллэр кинорежиссеры кытта бэйэ-бэйэбитин өйөнсөн бииргэ үлэлээбиппит. Сүдү талааннаах, ураты киһи Лена Гоголева ювелирнай оҥоһуктарга эмиэ ураты дьоҕурдаах. Кинини кытары эмиэ үлэлэспиппит.
Ити курдук, ураты талааннаах уонна сүрүнэ – саха туһугар эн тугу оҥордуҥ диэҥҥэ эппиэттиир кыахтаах дьону кытта бэйэ-бэйэбитин өйөнсөн үлэлээбиппит туһунан кинигэ.

Биир тылынан, «Хоту дойду барҕа баайа” диэн культурологическай барыл туһунан кинигэ. Ону сорохтор сыыһа өйдөөннөр, бу Тумусов бэйэтэ суруйбут кинигэтэ дииллэр. Оннук буолбатах.

-Оччоҕо ити культурологическай барыл салҕана турар бырайыак буоллаҕа.

-Салҕанан бара турар. Ити кинигэҕэ 2010 эрэ сылга диэри оҥоһуллубут үлэлэр киирбиттэрэ. Ол кэннэ балайда элбэх үлэ барбыта. Дьиҥинэн, кинигэ өссө 2010 сыллаахха таҥыллан оҥоһуллубута. Түөрт сылы быһа кыайан тахсыбатаҕа. Барыта баар курдуга – макета бэлэм, үбэ-харчыта да баара. Типографияҕа иккитэ ыыта сылдьыбыппыт да, сүтэн-хайаан, хайдах эрэ мистика курдук этэ. Онтон быйыл Арассыыйаҕа культура сылыгар ананан ити кинигэ таҕыста.

-Эн ити бэрт этиини эттиҥ дии, саха туһугар эн тугу оҥордуҥ диэн. Хас киһи бэйэтин иннигэр итинник ыйытыгы туруорунан олороро, үлэлиирэ-хамныыра буоллар, бэрт элбэх үтүө үөскүө эбит. Улахан, кыахтаах киһи кылаата, биллэн турар, эмиэ улахан буолуо. Атын көннөрү да киһи дьиэ эргин да оннук санаанан дьаһанан олордор, түмүгэ үгүөрү буолуо этэ.

-Кинигэ суолтата оруобуна итиннэ. Хас биирдии киһи бэйэтиттэн саха туһугар тугу оҥордум диэн ыйытыахтаах. Ол аата дьиэ-уот туттан олорор буоллаҕына, хайа эрэ омуктар киэннэрин курдук дуу, биитэр ханнык эрэ быһыыта-майгыта, сэргэттэн саҕалаан, сахаҕа сыһыаннаах дуу? Оннооҕор куорат таас дьиэтигэр олорор ыалга киирэн кэллэххинэ, манна саха ыала олорор эбит диэн өйдөбүл тута киирэр. Холобур, Исландияҕа сылдьаммын Күөрэгэй диэн онно уруккуттан олохсуйбут дьахтар дьиэтигэр киирэн кэлбитим, саха манна олорор диэн тута өйдүүгүн. Дьиэтэ кыра гынан баран, киирдиҥ да дьиҥ сахалыы тэринии көстөр. Чорооннор, сахалыы уруһуйдар харахха быраҕыллаллар. Оттон манна куоракка олорор киһи оҕолорун сахалыы иитэр, сахалыы саҥардар, саха буоларга уһуйар буоллаҕына, кини саха туһугар тугу эрэ оҥорор.

Ким тугу, төһөнү кыайарынан оннук оҥоруохтаах дии саныыбын.

Орто туруу-бараан дойдуга кэлэрбитигэр ийэбитин-аҕабытын талбаппыт. Саха буолан төрөөбүккүнэн көннөрү киэн тутта эрэ сылдьыбакка, ол киэн туттууҥ материальнай, культурнай өттүнэн быһыыга-таһааҕа, дьүһүҥҥэ-бодоҕо, сиэргэ-туомҥа кубулуйарын салгыыр биһиги бары ытык иэстээхпит.

-Үгүстэргэ соһуччу өттүнэн дьалхааннаах сылбыт түмүктэнэрэ биир эрэ ый хаалла. Дойду үрдүкү былааһыгар чугас, ол эргимтэ иһигэр сылдьар киһи быһыытынан, кэлэр сылтан тугу күүтүөххэ сөбүн, туохха бэлэм буолуохпут туһунан этэргин дьон-сэргэ эрэйэр буолуохтаах.

-Бу буола турар быһыы-майгы ис хоһоонун биһиги өйдүү сатыахтаахпыт. Саха киһитэ бөлүһүөк буоларын быһыытынан киэҥник көрүөхтээх. Олох-дьаһах, быһыы-майгы, история кэм-кэрдии быһыытынан баран иһэр. Онно икки улахан сүүрээн баар. Биир – бэйэ-бэйэҕэ тардыстыы, иккиһэ – бэйэ-бэйэттэн тэйсии. Ити күннээҕи олоххо куруук баар. Киһи төрүүрүгэр-үөскүүрүгэр да ол баар. Бэйэ-бэйэҕэ тардыстыыттан киһи үөскүүр. Онтон бэйэ-бэйэттэн тэйсииттэн киһи төрүүр. Ийэтигэр, аҕатыгар иитиллэр – ол эмиэ бэйэ-бэйэҕэ тардыстыы. Онтон оҕо улаатан барар – тэйсии. Оннук солбуһан иһэр көстүү хайа баҕарар эйгэҕэ, сыһыаҥҥа баар.

Ол судаарыстыбалар сыһыаннарыгар, олохторугар эмиэ баар. Саха Республиката 90-c сылларга саха государственноһын туһунан декларация ылынан турар. Ол кэмҥэ Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбыта – бэйэ-бэйэттэн тэйсии күүһүрбүт кэмигэр Саха сирэ биһиги эмиэ баарбыт диэн декларация ылынан, бэйэтин олоҕун-дьаһаҕын тэринэн барбыта. Ол кэм-кэрдии бүппүтүгэр Арассыыйа кииннэнэр диэн, күүскэ сайдыахтаах, биир сомоҕо буолуохтаах диэбиттэригэр Саха сирэ эмиэ оннук сайдан кэллэ. Арассыыйа мөлтүүр, глобализация өйдөбүлэ күүһүрэр. Бары биир судаарыстыба тула буолан, онно тардыстыахтар диэн буолбута. Арассыыйа онно сөп түбэһэн, онон салаллан олорбута. Ол кэнниттэн 2000 сыллардаахха Арассыыйа туох баар өттүнэн күүһүрэн, билигин биһиги кыаҕырдыбыт, бэйэбитин бэйэбит билинэбит диэн, ол сүүрээн күүһүрэн, билигин оннук олоххо-дьаһахха кэллибит. Ону, биллэн турар, дьаһайан олорбут, дьаһайыан баҕарар судаарыстыбалар сөбүлээбэттэр. Ол иһин сүрдээх күүстээх киирсиилэр бара тураллар. Сакциялар саҕаланнылар. Арассыыйа бюджета ньиэп сыанатыттан уонна солкуобайтан тутулуктааҕа биллэр. Ньиэп сыаната түстэ. Дойду бюджета оҥоһулларыгар, ньиэп сыаната аан дойдуга 100 доллар буолар диэнинэн суоттанан оҥоһуллубута. Билигин 80 доллар буолан турар. Үрдүө диир кэрэгэй. Биир доллар 37 солкуобай буолуо диэҥҥэ сөп түбэһиннэрэн бюджет таҥыллыбыта. Билигин 45 солкуобайга сылдьар. Итинтэн түһүө дииргэ уустук.

Онон, эһиилги дьылга экономистар билгэлииллэринэн, үүнүү-сайдыы күүскэ барар кыаҕа суох. Нуул буолуо, эбэтэр биир бырыһыан үрдүөн сөп. Онтон икки, онтон үс буолуо диэн. Стагнация буолар балаһыанньата үөскээтэ. Ол биһиги олохпутугар бары өттүнэн дьайара саарбаҕа суох.

Урукку өттүгэр 90 сыллардаахха төрөөһүн аҕыйах этэ. Ол дьон билигин үлэ ырыынагар тахсаллар. Ахсааннара аҕыйах, ол аата күн бүгүн үлэһит илии тиийбэт. Ол оннугар биэнсийэҕэ тахсар дьон ахсаана элбиир. Биллэрин курдук, пенсионердары үлэлиир дьоннор иитэллэр. Үлэһит киһи ахсаана аҕыйыыр, пенсионер ахсаана элбиир. Бу өттүгэр эмиэ уустуктар үөскүүллэр.

Онон, эһиилги дьыл бары өттүнэн уустук буоларыгар саарбахтаммат.

Экономика ыалтан саҕаланар. Хас биирдии ыал бэйэтин байылыат олоҕун бэйэтэ тэринэргэ дьулуһуохтаах. Эйэ-дэмнээх, нус-хас, үтүө туруктаах олох ыалтан саҕаланар.

Кэлэр сылга сахам дьонугар, хас биирдии ыалга дьолу-соргуну, үтүө туругу баҕарыам этэ.
Хас киһи дьулуһуута, сахатын туһугар турунуута үтүө түмүктээх буолуоҕа. Ыал олоҕо сайдам буоллаҕына, республикабыт сайдыаҕа, республикабыт сайдара Арассыыйа сайдыытыгар олук уурсуоҕа.
Дойду үрдүнэр сайдыы тохтоон турар буоллаҕына, республикабытыгар сайдыы күүскэ барар чинчилээх. Саҥа бырайыактар олоххо киирэллэринэн.

Онно саха хас ыала, хас киһитэ өйүнэн-санаатынан, үлэтинэн-хамнаһынан кыттыстаҕына, үлэ барыаҕа, үтүө түмүктэри аҕалыаҕа.

Сэһэргэстэ Венера ПЕТРОВА.
«ТУЙМААДА» 4.12.14 № 232

4 декабря, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*