Өйдөбүнньүк тутар оруннаах

12 ноября, 2014 в 2:07
images

Саха Өрөспүүбүлүкэтин киин куората Дьокуускай ырыаҕа ылланарын курдук күн-түүн туругура, тупса турар. Аныгы, иннин диэки балысханнык барар олох ирдэбилэ, сайдыахтаах буоллаҕа.

Төһө да, остуоруйа домоҕунуу, сахалар аллараттан аллар, үөһэттэн үрүлүйэр баһар баайдаахтар диэтэллэр, уһаат ууттан биир хамыйах курдугу тиистэрбит да, киин куораппыт Арассыыйа ыытар ис бэлиитикэтин дьиҥин көрдөрүө суохтаах, ону ааһан, бэйэбит муҥкукпутуттан муннукка хаайтарыыттан хаалыылаахпытын киин болуоссаппыт илэ этэн турара сүрэ бэрт. Сатаатар ыалдьыттар аалыҥнаан сылдьар сирдэрэ сэнэх сэбэрэлэниэхтээх. Санатыыта суох ону билэллэр, өссө куорат кытыы өттүлэрин умнан, көрдөрүүнэн олус үлүһүйэр курдуктар. Кытыы сирдэр аһара ньүдьүрээбэккэ, килэйэр-халайар киини кытта араа-бараа тупсуохтаахтар буоллаҕа.
Киин куораппыт сүрүн болуоссатын тупсаран оҥоруу төрүөтэ ити этиллибиккэ олоҕурар буолан, мин билэрбинэн, үс төгүл олохтоохтук уларытан оҥоруу барда. Аан маҥнай килэччи аспаал куппуттара, сотору буолан баран, собуокка кутуллар тимир дьардьамалаах түөрт муннуктаах бөтүөн дьапталарынан (плиты) тэлгэппиттэрэ. Аҕыйах кэм сытыараат, дьапталары төттөрү ылан баран, аспаалынан килэппиттэрэ. Ити болуоссат иэнин уларытыыларын-тэлэритиилэрин аҕынным, олорон сынньанар сирдэри, сибэкки үүннэрэр куоҕаахтары, уу күдээрдэр оҥоһуктары (фонтан), күрүөлүү быыһааһыннары хайдах, хаста уларыппыттарын киллэрбэтим. Бөтүөн дьапталар ханна илдьиллэн, хос тэлгэтиллибиттэрин эридьиэстэһэ барбатым.

Киһи хараҕа көрө үөрэр, биһиги киин куораппыт киин болуоссата диэн киэн туттан харыс үрдүүрбүт курдук кэрэтитэр хайҕаллаах. Саҥа «тойон» солоҕо олордо эрэ уларытан испэккэ, үйэлэргэ бэлиэ (историческая достопримечательность) буолар курдук, биирдэ сорунуулаахтык оҥоруллуохтаах.

Идэбитинэн хойутаан дьабдьынабыт. Үбү биэрбэттэрэ диэххэ сөп. Үйэтэ суох, дубук уларытан оҥорууларга син кырата суох харчы көстөр. Субу-субу олохтоохтук диэн ааттаан уларытыы, харчы хатайдааһын эбэтэр аат хаалларыы курдук көстөр.

Санаттахха, дьон-сэргэ түөлбэлээн олорор сирдэрин тутуллар барылларын айан оҥоруу үөрэҕэр (архитектура городского строительства) болуоссаттары туһаныллар аналларын быһыытынан, сүрүннээн алта көрүҥҥэ араараллар. Куорат киинин, уопсастыбаннай уонна административнай дьиэлэри ситимниир, уулуссалар харсыһыыларыгар массыыналар сырыыларын хайысхатын чопчулуур, собуоттар иннилэригэр, атыы-эргиэн болуоссаттара диэн араартыыллар. Итилэртэн ордук киин болуоссакка ирдэбил бары өттүнэн улахан.

Киин болуоссат — куорат сүрэҕэ. Киниэхэ эрэгийиэн уонна куорат таһымнарыгар тэриллэр тэрээһиннэр, парааттар, халҕаһанан хаамсыылар, бэлиэ күннэргэ аналлаах эбэтэр болдьоһуулаах сугулааннар, нэһилиэнньэ түмсүүлээх оонньуулара, киэҥ далааһыннаах көрдөрүүлэр о.д.а ыытыллаллар. Сүрүн соругун толорорун таһынан, ордук куорат олохтоохторун айылгыларыгар кэрэни ылынар (этика), киэн туттар (патриотизм) иэйиилэри иитийэхтиир кырата суох суолталаах.

Болуоссаппыт хайдах эмэтик оҥоһууланнар, бу күҥҥэ диэри сүрүн аналын толорон кэллэ. Үйэлээхтик, кэм кэрдиилэрин кэсиһэр гына оҥоһулуннаҕына, кэлэр көлүөнэлэргэ «Өрөспүүбүлүкэ болуоссата» диэн судаарыстыбаннастаах тэриллиилэнэ сылдьыбыппытын санатыаҕа. Билигин олорор көлүөнэҕэ да өйдөбүрүнньүк буолуоҕун саарбахтаппат төрүөттэр улам элбээн иһэллэр.

Холобур. Арассыыйа Судаарыстыбаннай Сүбэтин (Госдума) таһымыгар ыытыллар кэлии үлэһит илиини туһаныыны ахсаанынан хаарчахтыыры, айылҕа кытаанах тыынын аахсар уонна онно үлэлиир иһин хамнаска эбилик көрөрү тохтотор туһунан кэпсэтии ыытыллар сурахтаах. Арассыыйа бырабыыталыстыбатын Үлэҕэ уонна социальнай көмүскэлгэ министрэ М.Топилин хамнаска эбиликтэри сотор туһунан буолбакка, кэписиэннэри туттарга олоҕуруу сыһыанын уларытарга кэпсэтии барарын эппит. Оттон таһыттан үлэһиттэри наймыылаһыыны үлэ ырыынага бэйэтэ быһаарыахтаах үһү.

Тыала суохха мас хамсаабат. Кэпсэтиини уларытыы киллэрээри тэрийэр буоллахтара. Норуот санаатын билээри өскүөрүтүн тыл ыытар ньыма эмиэ баар. Биһиги бырабыыталыстыбабыт кэпсэтии кэмигэр булгуччулаах санаатын этэн кыттыһарын оннугар быһаарыы күүтэн олорор эбит.

Ити кэпсэтиилэри олоххо киллэрдэхтэринэ, саха омук быһыытынан симэлийэригэр суруллубатах ыйаах. Судаарыстыбаннаспытын Е.А.Борисов өссө олорбохтоһоору туран биэрбитэ. Түмүгэр, судаарыстыба сокуоннарын бэйэбит бары өттүнэн уратыларбытын учуоттуур, ис сокуоннары ылынар кыахпыт суох. Холобур, миграционнай сулууспаны федерация сүрүннүүрүнэн патент атыылаһар үп судаарыстыбаҕа түмүллэрэ сэрэйиллэр. Кэлии киһи олоҕо-дьаһаҕа хааччыллыытын ороскуотун, кини доруобай, тыыннаах сылдьарын судаарыстыба быһыытынан көрүү, көмүскээһин ороскуоттарын, таһыттан үлэһит аҕалар тэрилтэ өрөспүүбүлүкэ да, куорат да хааһынатыгар нолуогунан быһаччы үп киллэрэн, сабалларын курдук сокуон таһаарар кыахпыт суох. Итини барытын туруорсан, быһааран олоххо киллэрэр көҥүллээх бырааппыт судаарыстыбаннаспыт этэ. Өрөспүүбүлүкэ диэн ааппыт эрэ, ол да олус уһуо суоҕа. Ол иһин, «Өрөспүүбүлүкэ болуоссата» диэн манна сахалар судаарыстыбаннастаах тэриллиилэнэ сылдьыбыттарын санатыа, ону да сүппэттик суруйдахха.

Киин болуоссаппыт уопсастыбаннай, административнай дьиэлэри ситимниир аналын ситэри толорбот. Бырабыыталыстыба дьиэтин өттүттэн Киров уулуссатын быһаннар үлэлиир уонна сылдьа кэлэр дьоннор массыыналара тохтуур сирин таһаарбыттара. Оттон Тутуу уонна Урбааннар министиэристибэлэрин дьиэтин таһыгар ол быһаарылла илик. Таарыччы, болуоссаты оҥороору, Аммосов уулуссатын сырыытын быһан, болуоссаттан сир быһан эбэн, массыыыналар тохтобулларын оҥоруу кэм ирдэбилэ.

Мин тус санаабар, болуоссаты икки аҥыы араарар, үөһэ уулуссалар суолталарын санаппыппар олоҕурдахха, өйдөммөт соҕус. Куорат икки киин уулуссаламмат, биһиэнэ биир сиргэ, сэргэстэһиннэрэ Өрөспүүбүлүкэ уонна Ленин болуоссаттарданабыт. Дьикти киһи киэнэ дьиибэлэрдээх буолааччы диэн кэриэтэ.

Болуоссаттар дьон сынньанар сирдэрэ буолбатахтар, сынньанарга анаан сквердэри, бульвардары, пааркалары оҥороллор. Онон болуоссаты аҥаардаабакка, кэлим уларыта оҥорон, Өрөспүүбүлүкэ болуоссата диэн ааттыыр сөп этэ.

Ленин пааматынньыга мэһэйдээбэт. Болуоссакка ханнык баҕарар, ким баҕарар өйдөбүнньүк тааһын туруоруохха сөп. Сүрүн ирдэбилэ, сыа быыһыгар быччаххай курдук туора көстүбэккэ, болуоссат оҥоһуутун уонна тула тутууларын араарыллыбат сорҕотун курдук ылыныллыахтаах.

Иккиһэ. Ситэ өйдөөбөттөр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин Арассыыйа сайдыытыгар сүдү суолтатын билиммэт буола сатыыллар. Холобур, Сэбиэскэй патриотизм, социализм, коммунизм идеялара көҕүлээбэтэхтэрэ буоллар Арассыйа фашизмы кыайыа этэ дуо? Мин халбаҥнаабакка, быһаччы суох диибин. Саллаат Матросовтар, аппысыар Гастеллолар, генерал Карбышевтар курдук олохторун норуот уонна идея туһугар көҥүл санаанан сирдэтэн, биэрээччилэр көстүөхтэрин саарбахтыыбын. Арассыыйа билиҥҥи көҥүлүн, Ленин төрүттээбит идеята уһансыбыта.
Үсүһэ. В.И.Ленин пааматынньыга историческай суолталаах дьүһүйэн оҥоруу, ону үүнэ-тэһиинэ суох урусхаллааһын (вандализм) буолар.

Өрөспүүбүлүкэ болуоссатын оҥорорго, саха омук тэриллэн олоруутун судаарыстыбаннастаах өрөспүүбүлүкэ буоларын ситиспит чулуу дьоммут бүүстэрин туруорары умнубат сөп этэ.
Мин этиим. Бырабыыталыстыба дьиэтин батыһа гранит эркин иннигэр мрамор олоххо, чароит үрдүгэр мрамор бүүстэрин туруоруохха. Ол үйэлэргэ өйдөбүнньүк буолуо.
Уһук УЙБААН

12 ноября, 2014 Главные новости

Добавить комментарий

*